Umami là một trong năm vị cơ bản mà con người cảm nhận được, bên cạnh ngọt, chua, mặn và đắng. Vị này liên quan chủ yếu đến glutamate tự do cùng một số nucleotide có trong thực phẩm. Umami không chỉ xuất hiện trong thịt: cà chua chín, nấm, rong biển và các sản phẩm đậu nành lên men đều có thể góp phần tạo vị cho món chay.

Hiểu nhanh: Umami là vị đậm, tròn và lưu lại trong miệng thường gặp ở nước dùng, nấm, cà chua chín hoặc nước tương. Nó không đồng nghĩa với vị mặn và cũng không phải vị ngọt của đường.

Umami là vị gì?

Nếu nếm riêng, umami thường được mô tả gần với vị của nước dùng hoặc phần nước tiết ra từ thực phẩm khi nấu. Nhưng trong một món hoàn chỉnh, umami hiếm khi đứng riêng. Nó hòa với vị mặn, ngọt, chua, mùi thơm và chất béo để món ăn có cảm giác đầy đặn hơn.

Điều này giải thích vì sao rất khó mô tả umami chỉ bằng một từ tiếng Việt. Gọi umami là “ngọt thịt” dễ gây hiểu lầm: umami không phải vị ngọt, và thực phẩm không có thịt vẫn có thể tạo umami rõ rệt.

Umami cũng không đồng nghĩa với “ngon”. Một món có nhiều thành phần tạo umami vẫn có thể quá mặn, thiếu chua, có mùi không phù hợp hoặc mất cân bằng. Umami chỉ là một phần của tổng thể hương vị.

Vì sao con người cảm nhận được umami?

Năm 1908, nhà hóa học người Nhật Kikunae Ikeda nghiên cứu phần nước dùng nấu từ kombu. Ông xác định glutamate là thành phần tạo nên vị khác với bốn vị đã được mô tả trước đó và đặt tên là “umami”.

Ngày nay, ba nhóm chất thường được nhắc đến khi nói về umami là:

  • Glutamate: một axit amin có trong nhiều thực phẩm. Phần glutamate ở dạng tự do mới đóng góp trực tiếp rõ rệt vào vị umami.

  • Inosinate (IMP): thường gặp nhiều hơn trong thực phẩm động vật.

  • Guanylate (GMP): có vai trò đáng chú ý trong nấm, đặc biệt là một số loại nấm khô.

Điểm thú vị nằm ở sự kết hợp. Glutamate đi cùng inosinate hoặc guanylate có thể tạo cảm nhận umami mạnh hơn so với dùng từng chất riêng lẻ. Với món chay, cách phối dễ áp dụng là kết hợp một nguyên liệu chứa glutamate với nấm chứa guanylate.

Những thực phẩm chay nào có vị umami?

Hàm lượng hợp chất tạo vị thay đổi theo giống, độ chín, cách phơi sấy, lên men và chế biến. Vì vậy, danh sách dưới đây nên được dùng như bản đồ chọn nguyên liệu, không phải bảng xếp hạng tuyệt đối.

1. Rong biển

Kombu là nguyên liệu gắn với lịch sử phát hiện umami và chứa nhiều glutamate tự do. Khi nấu nước dùng chay, kombu có thể tạo lớp vị nền mà không cần đun quá lâu.

Các loại rong biển khác không có thành phần giống hệt kombu. Nếu thay thế, cần nếm lại vì mùi biển, độ mặn và độ đậm có thể khác đáng kể giữa từng sản phẩm.

2. Cà chua chín

Cà chua là nguồn glutamate quen thuộc và dễ dùng trong bếp Việt. Cà chua càng chín thường càng cho phần sốt rõ vị hơn. Nấu cà chua đến khi mềm và nước rút bớt giúp hương vị tập trung, đồng thời tạo phần nền phù hợp cho đậu hũ, rau củ hoặc các món hầm.

Cà chua khô và sản phẩm cà chua cô đặc có vị tập trung hơn, nhưng cần đọc nhãn để kiểm tra muối hoặc đường được thêm vào.

3. Nấm

Nấm góp cả vị và mùi thơm cho món chay. Nấm hương khô đáng chú ý vì có guanylate; nước ngâm nấm sau khi lọc sạch có thể dùng cho món kho hoặc nước dùng.

Không phải loại nấm nào cũng có vị giống nhau. Nấm hương cho mùi rõ, nấm đùi gà tạo cảm giác mọng và chắc, còn nấm rơm có mùi quen thuộc với món Việt. Chọn nấm theo cả vị, mùi và kết cấu thay vì chỉ dựa vào chữ “umami”.

4. Nước tương và thực phẩm đậu nành lên men

Trong quá trình lên men, protein có thể được phân giải và giải phóng axit amin, trong đó có glutamate tự do. Vì vậy, nước tương, miso và một số sản phẩm đậu lên men thường được dùng để tạo chiều sâu cho nước sốt và món kho.

Tuy nhiên, nước tương cũng là nguồn natri. Thêm nhiều nước tương có thể làm món mặn trước khi vị trở nên cân bằng. Cách tốt hơn là cho từng ít một, kết hợp với nấm, cà chua hoặc rong biển rồi nếm lại.

5. Một số rau củ khác

Khoai tây, bắp cải, cà rốt, hành và tỏi đều có thể đóng góp vào nền vị của món ăn ở các mức khác nhau. Chúng không nhất thiết tạo cảm giác umami mạnh khi đứng riêng, nhưng khi nấu chung có thể làm nước dùng tròn vị hơn nhờ sự kết hợp giữa vị ngọt tự nhiên, mùi thơm và các hợp chất tạo vị.

Đây cũng là lý do nước dùng rau củ ngon thường không phụ thuộc vào một nguyên liệu duy nhất.

Tạo vị umami cho món chay như thế nào?

Thay vì cố tìm một loại “gia vị umami”, bạn có thể xây vị theo ba lớp:

Lớp 1: Chọn nguyên liệu làm nền

Dùng cà chua chín, kombu, hành hoặc rau củ để tạo phần nước nền. Với món kho, nước tương có thể đảm nhiệm cả vai trò tạo vị và màu, nhưng nên dùng có kiểm soát.

Lớp 2: Thêm nấm

Nấm tươi tạo mùi và kết cấu; nấm hương khô có thể bổ sung guanylate. Đây là lớp dễ kết hợp với nguồn glutamate từ cà chua, rong biển hoặc gia vị lên men.

Lớp 3: Tập trung hương vị bằng kỹ thuật nấu

Xào cà chua đến mềm, áp chảo nấm cho thơm, cô nhẹ nước sốt hoặc ngâm nấm khô đúng cách đều có thể làm món rõ vị hơn. Những thao tác này còn tạo mùi thơm và thay đổi kết cấu, nên cảm giác “đậm đà” cuối cùng không chỉ đến từ umami.

Một vài cách phối đơn giản:

  • Nước dùng chay: Kombu + nấm hương khô

  • Đậu hũ sốt: Cà chua chín + nước tương

  • Đậu hũ kho: Nấm hương + nước tương

  • Canh rau củ: Cà chua + nấm tươi

  • Sốt chấm hoặc sốt trộn: Miso hoặc nước tương + nấm/cà chua tùy món

Nếu muốn thử ngay, bài đậu hũ làm món gì ngon có các ví dụ như đậu hũ kho nấm và đậu hũ sốt cà chua.

Umami có phải là bột ngọt không?

Không. Umami là một vị, còn bột ngọt hay MSG là một nguyên liệu có thể tạo vị đó.

MSG là muối natri của axit glutamic. Khi hòa tan, nó cung cấp glutamate mà cơ thể nhận biết qua hệ thống vị giác. Glutamate này về mặt hóa học tương ứng với glutamate tự do có sẵn trong cà chua, rong biển, nước tương và nhiều thực phẩm khác.

Điều đó cũng không có nghĩa mọi món có umami đều chứa bột ngọt được thêm vào. Một nồi nước dùng từ kombu và nấm vẫn có thể có umami nhờ chính các hợp chất tự nhiên trong nguyên liệu.

Nếu cần biết sản phẩm có thêm MSG hay không, cách đáng tin cậy nhất là đọc bảng thành phần. Đồng thời, nên nhớ rằng các nguyên liệu như chiết xuất nấm men, protein thực vật thủy phân hoặc nước tương có thể chứa glutamate tự do nhưng không đồng nghĩa với việc nhà sản xuất đã thêm MSG trực tiếp.

Umami khác vị mặn như thế nào?

Hai vị này thường đi cùng nhau trong nước tương, miso, gia vị và nước dùng nên rất dễ bị nhầm.

  • Vị mặn liên quan chủ yếu đến muối và các ion natri.

  • Vị umami liên quan chủ yếu đến glutamate và một số nucleotide.

Thêm nước tương có thể làm tăng cả mặn lẫn umami. Ngược lại, cà chua hoặc nấm có thể bổ sung nền umami mà không làm món mặn theo cùng cách. Vì thế, khi món chay còn “mỏng vị”, không phải lúc nào thêm muối cũng là lời giải. Hãy thử xem món đang thiếu nấm, cà chua, nguyên liệu lên men, mùi thơm hay đơn giản là cần cô bớt nước.

Câu hỏi thường gặp

Umami có chỉ tồn tại trong món Nhật không?

Không. Tên gọi đến từ tiếng Nhật, nhưng các hợp chất tạo umami có trong thực phẩm và món ăn của nhiều nền ẩm thực. Nước tương, cà chua, nấm và các món lên men là những ví dụ gần gũi.

Đậu hũ có nhiều vị umami không?

Đậu hũ nguyên vị thường khá nhẹ. Nó hấp thụ nước sốt tốt, vì vậy thường được nấu cùng nấm, cà chua, nước tương hoặc miso để món có chiều sâu hơn.

Nấm tươi hay nấm khô tạo vị tốt hơn?

Tùy mục đích. Nấm tươi cho kết cấu mọng và mùi nhẹ hơn; nấm khô thường có hương tập trung, đồng thời một số loại như nấm hương khô là nguồn guanylate đáng chú ý. Không nên dùng một quy tắc cho mọi loại nấm.

Kết luận

Umami là vị cơ bản gắn chủ yếu với glutamate và được tăng cường khi kết hợp với một số nucleotide. Trong căn bếp chay, bạn không cần nguyên liệu lạ để tạo vị này: cà chua chín, nấm, rong biển và gia vị đậu nành lên men đã đủ để xây một nền vị đa dạng.

Điểm quan trọng không phải là cho thật nhiều một loại gia vị, mà là phối đúng nguyên liệu và nấu đến mức hương vị cân bằng. Khi hiểu điều đó, món chay có thể đậm đà mà không cần cố bắt chước vị của món mặn.

Nguồn tham khảo

  • Kurihara K. Glutamate: from discovery as a food flavor to role as a basic taste (umami). American Journal of Clinical Nutrition, 2009.

  • Kurihara K. Umami the Fifth Basic Taste: History of Studies on Receptor Mechanisms and Role as a Food Flavor. BioMed Research International, 2015.

  • U.S. Food and Drug Administration. Questions and Answers on Monosodium glutamate (MSG).

  • Ahmad R. và cộng sự. Molecular insights into human taste perception and umami tastants: A review. Journal of Food Science, 2022.